Beter kijken 

Kun je mensen (beter) leren kijken? Die vraag staat centraal in het project ‘LerenKijken.nl’, dat wordt gepresenteerd op de tiende editie van het Betweter Festival in TivoliVredenburg.

Op het jaarlijkse Betweter Festival staan wetenschap en kunst centraal. Er zijn presentaties, interviews, kunstinstallaties, filmvoorstellingen en muziekoptredens. Ook kan de bezoeker deelnemen aan allerlei wetenschappelijke testen. ‘Het is een mooie wisselwerking: wetenschappers presenteren hun onderzoek aan een groot publiek, en tegelijk verzamelen ze data tijdens de experimenten. En dat allemaal in een heel toegankelijke vormgeving,’ vertelt Andre Sahakian, cognitief psycholoog aan de Universiteit Utrecht.

Samen met een klein team van de UU, onder wie experimenteel psycholoog/cognitief wetenschapper Surya Gayet, presenteert Andre op het Betweter Festival het onderzoeksproject ‘LerenKijken.nl’. Ook worden data wordt verzameld voor hun onderzoek. Surya: ‘Het voordeel van deze manier van data inzamelen is het feit dat de doelgroep bij TivoliVredenburg veel groter is dan in het lab op de universiteit. Daar worden vaak psychologiestudenten van een jaar of 21 getest, op het festival komen mensen uit veel meer lagen van de samenleving.’

Centraal bij het project ‘LerenKijken.nl’ staat het verschijnsel dat twee mensen die naar hetzelfde beeld kijken, twee totaal verschillende kunnen dingen zien. Hoe iemand een beeld interpreteert, hangt sterk af van voorkennis en aannames. Elke visuele waarneming is dus subjectief. De commotie om TheDress (een jurk die in 2015 viraal ging, red.) toonde dat sterk aan: sommige mensen waren overtuigd dat de jurk blauw-zwart was, anderen waren net zo overtuigd dat het wit-goud was. 

‘Bij het verzamelen van informatie over de buitenwereld via de zintuigen, gebeurt allemaal tovenarij in de hersenen. Wij proberen die tovenarij te achterhalen,’ zegt Surya. Andre voegt toe: ‘Veel mensen gaan ervanuit dat de wereld die ze zien daadwerkelijk zo is. Wat ze met hun eigen ogen waarnemen, is voor hen de waarheid. Maar dat is vaak niet het geval. Elk persoon ervaart de wereld heel anders.’ Hij vervolgt: ‘Ervaring en achtergrond bepalen hoe je de wereld ziet. Als je dat weet, kan dat een eerste stap zijn naar het beter begrijpen van de ander, empathie inderdaad. Je hoeft het niet met een ander eens te zijn, maar je begrijpt dan wel waarom iemand een beeld op een andere manier interpreteert. In hetzelfde beeld van een hond zou een hondenliefhebber een ‘lief dier’ kunnen zien, terwijl iemand die ooit gebeten is door een hond een ‘agressief beest’ ziet. Surya: ‘De ene interpretatie van de werkelijkheid, een ‘lief dier’, is niet juister dan de andere, een ‘agressief beest’.’

Het project ‘LerenKijken.nl’ is een zogenaamd burgerwetenschapsproject, d.w.z. een onderzoeksproject waarbij de samenleving een belangrijk onderdeel is van het onderzoeksproces. Niet alleen de onderzoekers worden wijzer van de data uit de experimenten, ook de deelnemers zelf leren ervan. Op de website LerenKijken.nl, en tijdens het Betweterfestival, kun je testen doen om te achterhalen hoe jij naar bepaalde dingen kijkt, en hoe de ander dat doet. De ene persoon krijgt voorkennis, de andere niet. Zo proberen de onderzoekers te achterhalen of voorkennis de manier van kijken beïnvloedt.

Met de resultaten uit verschillende experimenten hopen de onderzoekers van de UU uiteindelijk te kunnen adviseren bij ‘kijkproblemen’ in de praktijk. Bij een beroep als beveiliger, sluiswachter of chirurg is goed kijken essentieel. ‘Welke manier van een tas controleren bij de douane is beter: twee beveiligers die samen één tas nakijken? Of ieder een eigen tas? Dat zijn wezenlijke vragen,’ zegt Andre. Surya: ‘Of neem het monitoren van sluizen. Hoe kijk je beste naar alle schermen zodat je zeker weet dat het helemaal veilig is om een sluis open te zetten? Doe je dat gestructureerd? Of at random?’

Vanuit Rijkswaterstaat kregen de onderzoekers een concrete vraag die in het verlengde ligt: ‘Hoe kunnen we nieuwe brugwachters in opleiding het beste aanleren om zo goed mogelijk te zien of het veilig is om de brug open te zetten?’ Een vraag die de onderzoekers proberen te beantwoorden met een experiment dat binnenkort toegevoegd wordt aan de website.

De duur van het project is vijf jaar, maar Surya hoopt dat er een vervolg komt. ‘Het gaat ons vooral om de maatschappelijke impact van het onderzoek. Graag zouden we meer samenwerkingen aan willen gaan, zoals met Rijkswaterstaat. Voor mij mag het project zelfs eeuwig duren, kijkproblemen zullen er altijd zijn. Wellicht maken we er in de toekomst ‘LerenWaarnemen’ van, en bedenken we experimenten met geluiden erbij.’

Eerdere publicatie in Uitagenda Utrecht